Sint Jurriënstraat
Horst & Maas: Deventer sigarenfabriek met landelijke bekendheid
De sigarenfabriek Horst & Maas werd in 1904 opgericht in Wijhe. Het bedrijf startte in de voormalige boter- en melkfabriek aan de Oranjelaan. Al vroeg kende de onderneming groei, maar ook spanningen: in 1907 vond er een staking plaats. Medeoprichter W. Horst verliet de firma al in 1906, waarna de onderneming feitelijk verderging onder leiding van de familie Maas.
In 1911 verhuisde het bedrijf naar Utrecht. Die vestiging bleek echter weinig succesvol doordat er onvoldoende geschoolde vaklieden beschikbaar waren en de medewerking van de gemeente tegenviel. Daarom besloot men opnieuw te verhuizen. In 1917 vestigde Horst & Maas zich definitief in Deventer, aan de Sint Jurriënstraat 42, op de hoek van de Jacob Reviusstraat. Het fabriekspand werd ontworpen door architect Knuttel.
De onderneming stond jarenlang onder leiding van Johan Maas sr. Op 23 december 1942 werden zijn zonen Johan Maas en Willem Maas medevennoten. Kort daarvoor, op 22 december 1942, was het bedrijf omgezet in een commanditaire vennootschap onder de naam Horst & Maas C.V. Johan Maas sr. bleef eigenaar tot 2 september 1957.
De productie was grotendeels handwerk en slechts beperkt gemechaniseerd. Alleen voor het snijden van tabak was een eenvoudige machine beschikbaar. Binnen de fabriek waren de werkzaamheden duidelijk verdeeld. Willem Maas had tijdens stages in Duitse sigarenfabrieken gezien dat ook vrouwen succesvol in het productieproces konden worden ingezet. In Deventer verrichtten vrouwen vooral werkzaamheden waarbij de dekbladen moesten worden gevuld; zij bleken daarin vaak sneller te werken. Het gespecialiseerde sorteren van tabaksbladeren op kleur en smaak bleef echter voorbehouden aan mannelijke vaklieden, de zogenaamde melangeurs.
De fabriek kende een uitgebreide inrichting. Op de begane grond bevonden zich onder meer een stripkamer, vochtkamer, droogmagazijn en een pak- en plakkamer. Op de verdieping lagen de binnengoedkamer, sorteerderszaal, het natmagazijn, de deksorteerderszaal, de melangekamer en de grote sigarenmakerszaal.
De benodigde tabak werd voornamelijk via de Amsterdamse tabaksbeurs, onder meer in Frascati aan de Nes, ingekocht. Daarnaast speelden de grote tabaksveemen in Rotterdam een belangrijke rol. Het grootste deel van de ruwe tabak was afkomstig uit Sumatra. De afgewerkte sigaren werden verkocht via vertegenwoordigers en vonden ook hun weg naar het buitenland. Vooral via de haven van Rotterdam werd veel geëxporteerd naar Indonesië. De houten sigarenkistjes werden vervaardigd door de eigen timmerman van de fabriek, terwijl de blikken verpakkingen werden geleverd door Thomassen & Drijver.
Horst & Maas verwierf bekendheid met merken als Nederlandsche Munt en Horma. De Horma-sigaar genoot landelijke faam doordat minister-president Hendrik Colijn een fervent roker van dit merk was. Zelfs tijdens zijn internering informeerde hij nog naar zijn geliefde Horma-sigaren.
Tijdens de oorlogsjaren onderging de Nederlandse tabaksindustrie een ingrijpende reorganisatie. Als gevolg van de per 1 april 1943 ingevoerde concentratie van tabaksverwerkende bedrijven mocht Horst & Maas als enige sigarenfabriek in Deventer blijven produceren. Daarmee bleef een bedrijf overeind in een stad die eerder tientallen tabaksbedrijven kende, waaronder 42 sigarenfabrieken, 12 kerftabaksfabrieken en 5 sigarettenfabrieken.
Na de oorlog kreeg de onderneming steeds meer te maken met toenemende concurrentie binnen de tabaksindustrie. Uiteindelijk werden de merknamen in 1952-1953 verkocht en sloot de fabriek in 1953 haar poorten aan de Sint Jurriënstraat. Het markante fabrieksgebouw kreeg daarna andere functies en werd onder meer in gebruik genomen als rooms-katholieke lagere technische school (RK LTS).
Zo bleef Horst & Maas niet alleen een belangrijk hoofdstuk in de Deventer industriegeschiedenis, maar ook een fabriek waarvan de producten ver buiten de stadsgrenzen bekendheid genoten.