Rijkmanstraat

Kringhuis van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB)

Aan de Rijkmanstraat 10 in Deventer bevond zich tijdens de Tweede Wereldoorlog het lokaal bekende Kringhuis van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). Een Kringhuis diende gedurende de Duitse bezetting van Nederland (1940–1945) als het regionale hoofdkwartier en administratieve centrum voor een specifieke kring (afdeling) van de NSB.
Vanuit dit pand werden de lokale partijorganisatie, bijeenkomsten en propagandabijeenkomsten in en rond Deventer gecoördineerd. Ook de Jeugdstorm, de jeugdorganisatie van de NSB, maakte gebruik van het Kringhuis. In augustus 1942 bezocht Mussert Deventer opnieuw in verband met een Jeugdstorm-evenement.
Op deze locatie stond het middeleeuwse huis Het Ossenhoofd. Sinds 1884 was het eigendom van de vrijmetselaarsloge Le Préjugé Vaincu, die er haar logegebouw vestigde.
Na de Duitse inval in mei 1940 moesten de vrijmetselaars hun activiteiten staken. De bezetter nam het gebouw in beslag en korte tijd later werd het overgedragen aan de NSB. Op 30 augustus 1941 werd het Kringhuis officieel geopend door Anton Mussert.
In de nacht van 25 op 26 juli 1941 trokken NSB’ers na een bijeenkomst in het Kringhuis naar de Deventer synagoge, waar zij het interieur ernstig vernielden. Dit was een van de meest beruchte antisemitische geweldsacties in Deventer tijdens de bezetting.
De bekendste Deventer NSB-bestuurder was jonkheer Sandberg, die vóór de oorlog al in het geheim lid van de NSB was. Hij werd kringleider van de NSB in Deventer (Kring 15 Salland) en gaf leiding aan de plaatselijke organisatie. In 1941 meldde hij zich vrijwillig aan bij de Nederlandse SS en werd daarmee een van de meest omstreden Deventer NSB’ers.
Vanuit het Kringhuis werden leden geworven voor:

• de Nederlandse SS;
• de Nationale Jeugdstorm;
• diverse NSB-nevenorganisaties.

De Deventer Jeugdstorm telde in 1942 meer dan honderd leden en gebruikte het Kringhuis als uitvalsbasis voor bijeenkomsten.
• Daarnaast zijn uit naoorlogse onderzoeken nog enkele personen bekend:
• Jannes Jouke Post, politiecommissaris van Deventer, was NSB’er en tevens SS’er. Hij behoorde niet tot het kringbestuur, maar werkte nauw samen met het bezettingsbestuur en werd na de oorlog veroordeeld wegens zijn collaboratie.
Tijdens het geallieerde bombardement op Deventer van 6 februari 1945 werd het oude gebouw Het Ossenhoofd volledig verwoest. Daarmee verdween ook het voormalige NSB-Kringhuis.
In 1953 werd op dezelfde plaats een nieuw logegebouw gebouwd in de stijl van de wederopbouw.
De complete ledenadministratie van NSB Kring 15 Salland is niet bewaard gebleven. Daardoor ontbreken openbare lijsten van:

• groepsleiders;
• wijkhoofden;
• propagandaleiders;
• administrateurs;
• WA-commandanten.

Veel van deze gegevens zijn alleen nog terug te vinden in dossiers van de naoorlogse Bijzondere Rechtspleging of in archieven van het Nationaal Archief, waarvan een deel pas vanaf 2027 volledig openbaar wordt.