Nieuwe Markt

 

Nieuwe Markt, markt waar ook groente- en fruitkramen waren.

Op de Nieuwe Markt in Deventer was vroeger inderdaad een markt waar ook groente- en fruitkramen stonden. De naam “Nieuwe Markt” verwijst al naar een historische marktplaatsfunctie; archeologisch onderzoek toont dat er al in de middeleeuwen straatjes en ruimte waren waar waarschijnlijk marktkraampjes opgesteld stonden. In latere tijden werd het plein nog gebruikt voor marktactiviteiten en kramen, naast andere functies; bij herinrichtingen werd bijvoorbeeld gesproken over een nieuwe marktopstelling met verschillende kramen.
Dat betekende dat op de Nieuwe Markt — afhankelijk van periode — kleine warenmarkten konden staan, met onder meer groente- en fruitverkopers. Zo past de groentemarkt op de Nieuwe Markt in de traditie dat verschillende pleinen in Deventer elk hun eigen handelsfunctie hadden.

Nieuwe Markt Deventer Oktober 1909

Bombardement op de Nieuw Markt

Op vrijdag 15 december 1944 werd de binnenstad van Deventer zwaar getroffen door een geallieerd bombardement. Het eigenlijke doel was de spoorbrug over de IJssel, die door de Duitsers werd gebruikt voor troepen- en materiaaltransport. Veel bommen kwamen echter terecht in woonwijken rond de Nieuwe Markt en de Hofstraat.
De omgeving van de Nieuwe Markt werd vrijwel verwoest. Huizen stortten in, het gymnasium ging verloren en tientallen burgers kwamen om het leven. Ooggetuigen beschreven grote branden, puinhopen en paniek in de smalle straten van de binnenstad.
In een overzicht van bombardementen in Deventer staat voor die datum expliciet: “Nieuwe markt, Graven, Hofstraat, Twelloseweg, Hoge Hondstraat, Oudegoedstraat, Christinastraat, Hoge Belt, Diepenveenseweg, President Steijnstraat,” met 33 doden
Veel gebouwen bleven jarenlang beschadigd of werden later gesloopt vanwege de oorlogsschade. Zo werd een deel van de bebouwing aan de Nieuwe Markt pas in de jaren na de oorlog verwijderd.

Nieuwe Markt na bombardement van 6 februari 1945

Wit-Gele Kruis aan de Nieuwe Markt

De geschiedenis van het Wit-Gele Kruis aan en rond de Nieuwe Markt in Deventer vormt een belangrijk hoofdstuk in de lokale gezondheidszorg van de 20e eeuw. In de telefoongids van 1935 staat de vereniging vermeld op Nieuwe Markt 23.

Het Wit-Gele Kruis was de katholieke tegenhanger van het algemene Groene Kruis. De naam verwees naar de kleuren van het Vaticaan (wit en geel). De organisatie maakte deel uit van het katholieke kruiswerk en richtte zich op thuisverpleging, kraamzorg, zuigelingenzorg, hygiënevoorlichting en de bestrijding van tuberculose. Een landelijke opgave uit 1947 noemt deze taken expliciet.

Rond de Nieuwe Markt, eeuwenlang het maatschappelijke en religieuze hart van Deventer, richtte het Wit-Gele Kruis een wijkgebouw in. Hier bezochten moeders met hun baby’s het zuigelingenbureau, de voorloper van het huidige consultatiebureau, voor controles, wegen en vaccinaties. Ook hield de wijkverpleegster er spreekuur en konden bewoners medische hulpmiddelen lenen, zoals krukken en bedverhogers.

De wijkverpleging werd aanvankelijk vooral uitgevoerd door religieuze zusters uit nabijgelegen katholieke parochies en kloosters. Later namen gediplomeerde wijkverpleegkundigen deze taak over.

In de jaren zeventig en tachtig veranderde de Nederlandse gezondheidszorg ingrijpend. De scheiding tussen katholieke, protestantse en neutrale kruisverenigingen verdween en het Wit-Gele Kruis fuseerde in Deventer met het Groene Kruis tot de Stichting Kruiswerk Deventer. Door schaalvergroting verdwenen de kleine wijkgebouwen uit de binnenstad. De zorg verhuisde naar grotere gezondheidscentra in onder meer Keizerslanden, Zandweerd en de Vijfhoek, en later naar thuiszorgorganisaties zoals Carinova.

Hoewel het Wit-Gele Kruis uit het straatbeeld verdwenen is, herinneren veel oudere Deventenaren zich het gebouw nog als de plek waar zij als baby werden gewogen of waar de wijkzuster vandaan kwam.

Het huidige gebouw aan Nieuwe Markt 23 werd in 1954 geopend als het Alexander Hegius Gymnasium en de MMS, ontworpen door architect W.P.C. Knuttel. Tegenwoordig is hier Museum EICAS gevestigd. Tijdens Open Monumentendag 2026 werden bovendien de karakteristieke bronzen beelden van een Griekse jongen en meisje van beeldhouwer Titus Leeser officieel teruggeplaatst op de Nieuwe Markt.

Wit-Gele Kruis

1956: Deventer- Nieuwe Markt 23. Alexander Hegius Gymnasium, gebouwd in 1954 (arch. Ir. W. P. C. Knuttel).

Apotheker en “chemist”

In 1869 stond op de hoek van de Nieuwe Markt en de Noordenbergstraat in Deventer een huis dat eigendom was van H.W. Pauw of (Pau), die destijds actief was als apotheker en “chemist” (chemicus/drogist).
In de negentiende eeuw werd de Engelse benaming chemist regelmatig gebruikt voor een apotheker die zich behalve met geneesmiddelen ook bezighield met chemische producten, laboratoriumwerk en de verkoop van chemicaliën.
In de 19e eeuw was het gebruikelijk dat apothekers hun medicinale laboratorium en winkel in hetzelfde pand vestigden. De Noordenbergstraat was destijds een levendige ambachts- en winkelstraat.
In de decennia daarna (onder andere zichtbaar in het kadaster) deed het pand onder meer dienst als pakhuis en later als winkelruimte op de begane grond. Dit specifieke hoekperceel grenst aan de locaties die in de 20e eeuw (met name tijdens het zware bombardement van 15 december 1944) ingrijpend zijn veranderd. Waar vroeger de gymzaal van het Alexander Hegius Gymnasium stond, bevindt zich tegenwoordig onder andere de achterzijde van het cultuurcentrum en filmhuis MIMIK
Het direct aangrenzende en nauw verbonden historische pand aan de Noordenbergstraat 6 (daterend uit 1634) is tegenwoordig in het bezit van de Vereniging Hendrick de Keyser om het middeleeuwse straatbeeld te beschermen.

Jan van Leusen

De bekende ijzer- en gereedschapswinkel van Jan van Leusen was tot in de jaren 70 gevestigd op de Nieuwe Markt 37 in Deventer. Veel Deventenaren herinneren zich deze nostalgische zaak nog vanwege het markante pand in de binnenstad, vlakbij de Vispoort.
Met het vertrek van ijzerhandel Jan van Leusen uit de binnenstad verloor het centrum weer een ‘ouwe vertrouwde’ zaak . Ruim tachtig jaar domineer­den het markante pand het gedeelte van de Vispoort , zoals deze prenten overduidelijk aan­toonen.
Op oude foto’s en beschrijvingen wordt het pand aangeduid als: “Hang- en sluitwerk Jan van Leusen, IJzerwaren”; daarnaast bevond zich op nummer 38 de aardappelenbeurs.
De winkel op Nieuwe Markt 37 was herkenbaar aan grote muurteksten over het assortiment hang- en sluitwerk en ijzerwaren. De winkel stond bekend om een authentieke sfeer met talloze houten ladenbakken, rinkelkassa’s en klassieke weegschalen. In de jaren 70 verliet de ijzerhandel de binnenstad vanwege ruimtegebrek.
De winkel verhuisde naar een moderner pand op het industrieterrein. Het bedrijf is door de jaren heen meegegroeid met de markt en maakt tegenwoordig deel uit van de technische groothandel Mastermate Jan van Leusen aan de Hanzeweg in Deventer.

31-08-1993 Nieuwe Markt 37 (interieur) Jan van Luisen