Worp
1357 De naam Worp
De naam Worp duikt voor het eerst op in de geschiedschrijving. De Worp wordt beschreven als een stuk grond waar burgers visserijwerkzaamheden verrichten. Uit geschriften van 1419 blijkt dat er veel verschillende gebruiksmogelijkheden zijn.
1578 Beleg van Deventer
Beleg van Deventer. Er zijn vier met bomenrijen beplante wegen. Die wegen zijn er ook nu nog, de meeste zelfs als laan. De bebouwing staat op de plaats van het IJsselhotel en aan het begin van de Bolwerksweg.
1591 Prins Maurits neemt Deventer in
Prins Maurits neemt Deventer in en wil de verdediging van de stad versterken. Hiervoor worden tuinen van burgers geruimd. Burgers krijgen ter compensatie een stuk grond geboden aan de overzijde van de IJssel. De hoven worden achter de voor visserijwerkzaamheden gebruikte gronden ingericht.
1699 Het ontwerp
Deventer stelt voor het eerst een ontwerp op voor “de plantage op den Worp”. Het ontwerp bestaat uit een geometrisch, met linden beplant banenstelsel. Kosten: 15 Carolusguldens (1 Carolusgulden was 20 stuivers). Het plantsoen wordt bewust vrij open gehouden met het oog op de ligging in het stroomgebied van de IJssel. Uitzonderlijk is het gebruik van linden in een jaarlijks overstromend gebied.
1799 Stervormig lanenstelsel
De gemeente vult het oorspronkelijke ontwerp aan tot een stervormig lanenstelsel vanaf de brug. Aan de andere kant van de brug legt de gemeente een sterrenbos aan. Uit deze tijd dateert ook het weiland ten westen van de Bolwerksweg en het huis van de blekerij .
1813 – 1814 Franse bezetters
De Franse bezetters hebben in 1813 voor het verdedigen van hun positie in Deventer een ruim schootsveld nodig en kappen de oude, statige lindebomen en verbranden de huizen in de hoven. In 1814 wordt Deventer door de kozakken bevrijd. Deventer is bij wet een “vestingstad” geworden.
1815 Jonge aanplant vernielt
Een groot deel van de jonge aanplant wordt door zware ijsgang vernield. Het park wordt opnieuw aangeplant. Het Departement van Oorlog verleent toestemming om 550 populieren aan te planten. Van deze populieren staat er nog 1 één prominent in de uiterwaarden vóór het park. Het is een bakenboom voor de scheepvaart. Deze markante boom heeft dan ook de naam “ De Reus van de Worp” gekregen.
1850-1852/1853 Muziekkoepel, kiosk en bloemen
In deze jaren worden in het park een muziekkoepel, een kiosk en struiken bloembeplanting aangebracht. De populieren worden vervangen door linden, die beter bij de verhoogde status van het park passen. Uiteindelijk is de koepel in 1853 gebouwd door aannemer E. van der Woerd. De afbeelding hiernaast is door Oud Holland Posters beschikbaar gesteld.
1865 Buitensociëteit en IJselhotel
Dit jaar wordt de Buitensociëteit aan het eind van de Avenue gesticht. Ook het IJsselhotel dateert van deze tijd.
Zicht op de Buitensocieteit
1932 Waterkerende kade
Na de zoveelste overstroming legt Deventer een “waterkeerende kade” aan. Het open doorzicht door het park en over de IJssel verdwijnt daarmee. De dijk leidt tot een enorme bouwgolf in de Hoven.
1955 Muziekkoepel in verval
De muziekkoepel met bijbehorende kiosk wordt midden jaren ’50 gesloopt. Wellicht omdat de belangstelling voor openluchtconcerten afneemt. Het enige muziekkorps van de Worp “Onderling Kunstgenot”, ook wel Ons Neutje genoemd, gaat in dezelfde tijd ‘op de fles’.
1995 De dijkversterking
Naar aanleiding van de overstromingen van de grote rivieren in 1994/1995 wordt de dijk versterkt. Een klein deel van het park verdwijnt, de huidige omvang ontstaat. Een aantal bomen komt buiten het park te staan.
2006 Herstel Worpplantsoen
Het park wordt dankzij Europese subsidie grondig onder handen genomen. Het historisch padenpatroon is weer terug, er zijn bomen aangeplant en de camping heeft een forse opknapbeurt gehad. Dankzij de Stichting SteenWorp Contact wordt op 9 september het gerenoveerde park feestelijk in gebruik genomen.
Helaas is er geen budget meer voor de bouw van de muziekkoepel. Dat brengt drummer en toenmalig Sixties Alive voorzitter Hans Rosenkamp op het idee “Come Back Muziekkoepel Worpplantsoen”. Met hun pensioen in zicht verzinnen de ouwe rockers een eigen podium voor hun zomerse optredens en voor heel muzikaal Deventer.
Samen met secretaris Ben van Raan vragen zij de vergunning aan bij Rijkswaterstaat.
2007 Het eerste piketpaaltje.
De twee muzikanten doen een beroep op burgermeester James van Lidth de Jeude die ook beschermheer is van de club van ouwe rockers. Bij zijn afscheid speelt dan ook een gelegenheidsband van de Sixties Alive een speciaal lied Dancing in the Dark van Bruce Springsteen. Dit wordt in het Deventer dialect hertaald in “Spoll’n in ut Park” en doelt daarmee op de terugkeer van de muziekkoepel.
Hans Rosenkamp en Ben van Raan stellen een comité van aanbeveling samen van prominente Deventenaren met daarbij de burgermeester als Membre d’Honneur. Ondertussen zijn de nabij gelegen Bolwerksmolen en het IJsselhotel volledig gerenoveerd. Het plantsoen en de camping trekt steeds meer de aandacht van wandelaars en bezoekers.
2008 Bekendmaking vergunning
In het park mag niet permanent gebouwd worden vanwege de nieuwe regels “Ruimte voor de rivier”. Daarom wordt vergunning gevraagd voor een demontabele muziekkoepel die er de hele zomer mag blijven staan.
2009 Plannen maken en voorbereidingen
Opstellen begroting. Directeur Richard Janssen van Nering Bögel toont interesse in het project. Later wordt zijn bedrijf ook hoofdsponsor en krijgt de koepel de naam “Muziekkoepel Nering Bögel”.
2010 Oprichting Stichting
Samen met Hetty Rolloos en John Vos gaat het viertal voortvarend aan het werk met het opzetten van de vrijwilligers organisatie. De fondsenwerving wordt gestart en mogelijke sponsoren en vrijwilligers worden benaderd. Ondertussen staat voorzitter Hans Rosenkamp al in het park te zwoegen.
2011 Muziekkoepel als bouwproject.
Demontabele constructie verloopt maar moeizaam en daarom wordt het plan aangepast. Met dank aan Witteveen & Bos gaat Rijkswaterstaat akkoord met de permanente bouw. Het podium moet wel worden verzwaard en de opbouw wordt uitgesteld. Op 25 februari verkrijgt de stichting het Recht van opstal en wordt dit door notarieel Bakx Rombouts Kroes vastgelegd. Het podium is op 9 september gebruiksklaar en burgermeester Andries Heidema kan deze samen met de hoofdsponsor officieel in gebruik stellen. De kidsband Dolen heeft de eer om als eerste op te treden met een hartverwarmend concert. Ondertussen gaan de bouwactiviteiten van de koepel onverwijld door zoals het schilderwerk van de dakplaten in de loods en later in het park. Dit alles onder leiding van Willem Veldwachter van bouwbedrijf WoodArt.
2012 Muziekkoepel Nering Bögel, de Parel in het park
Op Koninginnedag 30 april wordt de muziekkoepel officieel onder grote belangstelling in gebruik genomen. Burgermeester Andries Heidema en hoofdsponsor directeur Richard Janssen van Nering Bögel geven een ferme roffel onder trompetgeschal van de jonge trompettist van de kidsband Dolen en de Deventer Stadsomroeper.
Blekerijen en wasserijen aan de IJsseloevers
De combinatie van de Lange Laan op de Worp en de naam Brinkgreven verwijst naar de rijke historie van blekerijen en wasserijen aan de IJsseloevers in Deventer. Wasserij en Blekerij Brinkgreve: Voor 1890 was de heer G.F. Brinkgreve pachter van een bleekveld aan de Worp. Kenmerkend voor zijn bedrijf was een groot wasschip dat in de IJssel dreef voor het wassen van het goed.
In 1890 nam J. Visscher de pacht van dit terrein over. Op de Worp, langs de Lange Laan, bevond zich een stoomwasserij met dienstwoning die in de tweede helft van de 19e eeuw werd gebouwd. Deze wasserij had oorspronkelijk een fabrieksschoorsteen, wat wijst op gebruik van een stoommachine voor het wassen en drogen van linnengoed.
De Lange Laan op de Worp had al eerder een functie rond wasactiviteiten; in de 18e en 19e eeuw lagen hier blekerijen (bleekvelden) waar wasgoed werd gespoeld en in de zon gebleekt. Dat verklaart waarom juist daar later ook een wasserij kon ontstaan. De Lange Laan was een markante weg in het Worpplantsoen, een van de oudste stadsparken van Nederland. De laan staat van oudsher bekend als een plek voor ontspanning, wandelingen en was vroeger rond 1900 ook een geliefde plek om te leren fietsen. De Lange Laan op de Worp bood vroeger een prachtig zicht op de uitgestrekte bleekvelden waar de witte was van de wasserijen in de zon lag te drogen.
Landgoed Brinkgreven: Hoewel de naam Brinkgreve sterk verbonden is met de wasserij aan de rivier, is er in Deventer ook het bekende Landgoed Brinkgreven. Dit landgoed ligt echter aan de andere kant van de stad (nabij de Nico Bolkesteinlaan) en fungeert sinds 1894 als instelling voor geestelijke gezondheidszorg. De wasserij hing samen met de voorzieningen rond het psychiatrisch ziekenhuis Brinkgreven, waar patiënten en personeel veel linnengoed produceerden dat extern gewassen moest worden. In die tijd hadden instellingen vaak eigen wasserijen of gelieerde wasplaatsen om de grote hoeveelheid was te verwerken. Dit past ook bij de organisatie van Brinkgreven, waar arbeid zoals werk in bakkerij en wasserij onderdeel van het dagelijks leven kon zijn.
Wasserij en Blekerij Brinkgreve
De Buitensociëteit
De Deventer Buitensociëteit rond 1910
De Deventer Buitensociëteit gebouwd rond 1888, was in 1910 een belangrijk centrum voor ontspanning en cultuur voor de Deventer burgerij. Het imposante historische pand ligt aan het begin van de Twelloseweg in het Worpplantsoen, het oudste stadswandelpark van Nederland Een 19e-eeuws gebouw met een concertzaal, muziektent en een grote tuin. Het diende als “inrichting voor kunstleven en ontspanning”, waar concerten en bijeenkomsten plaatsvonden. Gelegen aan de overkant van de IJssel, toen nog in de uiterwaarden. Omdat dit gebied regelmatig overstroomde, is het pand op een verhoging gebouwd.
Het pand verving de beruchte herberg “De Dood”, die moest wijken voor de nieuwbouw van de sociëteit
Tragedie bij de Buitensociëteit: in de Langestraat, op de Worp, stortte op 6 februari 1945 een getroffen geallieerde B-25 Mitchell bommenwerper neer. Bij de alles verwoestende aanval van 6 februari 1945 liep de bebouwing aan het begin van de Langestraat op de Worp gigantische schade op. Huizen werden ontzet of volledig in de as gelegd. De rookpluimen hiervan waren in de hele omgeving te zien. Ik herinner mij nog dat wij als kinderen speelden in de kelders van de verwoeste huizen om kikkervisjes en salamanders te vangen. Later is op die plek de Hovenschool gebouwd welke in 1950 is geopend.
De Langestraat kent ook aangrijpende persoonlijke geschiedenissen uit die tijd. Zo woonde de Deventer verzetsstrijder Frederik Jan Kluiwstra tot aan zijn arrestatie en deportatie in de Langestraat op nummer 22 (tegenwoordig hernummerd naar nummer 65). Ter nagedachtenis aan hem is voor deze woning een struikelsteen geplaatst.
Het oorlogsverhaal van Frederik Jan Kluiwstra is een van de meest aangrijpende verzetsgeschiedenissen van de Worp. Als politieman weigerde hij mee te werken met de nazi-bezetter, wat leidde tot een tragische tocht langs verschillende concentratiekampen.
Frederik Jan Kluiwstra werd geboren op 28 juli 1894 in het Friese Workum. Na een loopbaan bij de marechaussee trad hij in dienst als agent van politie in Deventer. In 1938 verhuisde hij met zijn vrouw Derkje en hun twee zonen, Henk en Frederik Jan jr., naar de Langestraat 22 op de Worp (het huidige huisnummer 65).
Volgens herinneringen van zijn zoon was hij een rustige, kalme familieman. In hun vrije tijd fietsten en visten ze veel langs de IJssel en hadden ze een volkstuintje bij de spoorbrug.
Toen de bezetting begon, raakte Kluiwstra als politieagent nauw betrokken bij het Deventer verzet. Vanuit zijn positie weigerde hij rigoureus de nazi-ideologie te steunen en hielp hij bij illegale activiteiten.
Zijn principiële houding bleef niet onopgemerkt. Kluiwstra werd door de Duitse bezetter opgepakt en overgebracht naar de strafgevangenis, waarna een zware deportatieroute volgde. Uiteindelijk werd Kluiwstra gedeporteerd naar het beruchte concentratiekamp Bergen-Belsen. Hoewel het kamp op 15 april 1945 door de Britten werd bevrijd, was de situatie er door honger en de uitbraak van vlektyfus catastrofaal. Kluiwstra was door de ontberingen zo ernstig verzwakt dat hij kort na de bevrijding, op 31 mei 1945, op 50-jarige leeftijd bezweek. Hij maakte de officiële terugkeer van de vrede niet meer mee. Een andere verzetsman op de Worp was Dr. Uittien. Het verhaal van Dr. Hendrik Uittien (1898–1944) is dat van een zachtmoedige, briljante intellectueel die weigerde zijn rug te buigen voor de bezetter.
Uittien was een gerespecteerd plantkundige en leraar aan de Middelbare Koloniale Landbouwschool in Deventer. In zijn vrije tijd schreef hij met veel humor over planten en streekgeschiedenis. Hij gold als een echte ‘polyhistor’ (allesweter) en werd door familie liefkozend Oom Polly genoemd. Achter zijn huis in de Dahliastraat 5 legde hij een weelderige, karakteristieke tuin aan.
Als gerenommeerd botanicus, leraar en verzetsman woonde hij, hemelsbreed nog geen tweehonderd meter verwijderd van verzetsgenoot Kluiwstra in de Langestraat.
Twelloseweg onder water
Tijdens de extreme watersnood van januari 1926 stonden de huizen aan de Twelloseweg (destijds nummers 4a tot en met 17a) in de Steenenkamer (gemeente Voorst) volledig in het water. Dit laaggelegen gebied aan de Gelderse kant van de IJssel, direct tegenover het centrum van Deventer, werd destijds zwaar getroffen door het historisch hoge rivierwater.
Door extreme regenval en smeltwater in de winter van 1925-1926 bereikten de grote rivieren ongekende waterstanden. De IJssel trad ver buiten haar oevers.
De Twelloseweg, de zuidzijde ligt in Gemeente Voorst. Omdat dit buitengebied destijds onbedijkt was of buiten de hoofddijken lag, stroomde het direct vol zodra de IJssel steeg.
Impact op de huizen: De woningen en de omliggende tuinderijen stonden wekenlang blank. Bewoners moesten zich destijds noodgedwongen per roeiboot verplaatsen en woonden tijdelijk op de bovenverdiepingen van hun huizen.
Het Wapen van Deventer.
Rond 1900 bestond er inderdaad een café-restaurant met de naam Het Wapen van Deventer. Het pand werd in 1860-1862 gebouwd als “Het Koffie Huis” op de plek van een eerdere herberg die in 1859 was afgebroken. Het lag aan de overkant van de IJssel, bij de schipbrug op de Worp, en was toen een bekend uitgaans- en ontmoetingspunt. Het gebouw ontstond op de plek van een oudere herberg “Over de Lange Brug” (ca. 1825). Enkele jaren na de afbraak daarvan verrees hotel-café “Het Wapen van Deventer”. Het groeide uit tot een populair gezelligheidscentrum, dat ook wel “Klein Scheveningen” werd genoemd. In 1875 kreeg het een uitbreiding met een koetshuis.
Naast hotel en restaurant diende het als sociëteit en uitspanning. Het bood onderdak aan lokale verenigingen, zoals de voetbal- en cricketclub UD en de Deventer Vélocipède Club.
Achter het hotel lag de “Lange Laan”, waar fietsers van de Vélocipède Club leerden fietsen. In het pand was ook een balzaal aanwezig, gebouwd na een stalbrand in 1867.
Hoewel het lang bekend stond als Het Wapen van Deventer, werd de naam in 1970 officieel gewijzigd naar het IJsselhotel.
Gezicht op Deventer vanaf de Worp
Tivoli
De historische uitgaansgelegenheid café-restaurant Tivoli lag in de Deventer wijk De Hoven.Het lag specifiek aan de Twelloseweg, aan de westelijke oever van de IJssel (direct tegenover het historische centrum van de stad). Dit gebied staat lokaal ook wel bekend als De Worp. Aan de Twelloseweg staat nog altijd een historisch parkgebouwtje dat herinnert aan deze periode, genaamd Oud Tivoli.
Klein Scheveningen op de Worp
Het latere Ijsselhotel.
